KONPARSA

ERRALDOI ETA BURUHANDIEN HISTORIA

Donostiak, erraldoien desfileak ikusi ditu XVII mendearen bigarren erdialdetik. Historialariek, Donostiako kaleetan zehar lehen aldiz 1660. urtean ikusi zirela diote. Garai hartan, mairu errege talde batek hiriaren barrena ibili ziren. Orduz geroztik, hainbat konpartsa izan dira Donostiako kaleetan zehar ibili direnak, XIX. mende amaierako bat nabarmenduz, gaztelerazko “Bella Easo”-aren ohiturekin bat egiten ez zuelako galdu zena.

Azken porrotaren ostean, XX. mendean zehar eman ziren festa nagusiak erraldoi eta buru handirik gabe mantendu ziren. Haien presentzia, hiriko auzo batzuetako festetan soilik gozatu zitzakeen. Hori guztia aldatu egin zen demokraziaren lehen Eusko Jaurlaritzak, San Juan eguna Donostiako egutegian data garrantzitsu gisa berreskuratu nahi izan zuenean. Horretarako, hiriak eskatzen duen mailako erraldoi eta buru handi batzuk eskatu zituen. Ekainaren 24an opor ofizial gisa izendatu ez zenez, Udalak hauentzat nolabaiteko zentzua bilatu nahian, konpartsa Aste Nagusiko festetan sartu zuen, urte batzuk geroago festetako osagai bereizgarria bihurtu delarik.

Konpartsaren lehen irteera 1982ko abuztuaren 8an izan zen. Egun horretan, bizilagun berriekin topo egiteko irrikaz zeuden herritarrez beterik zegoen hirigunea. Hala ere, garai hartako udal arduradunek ez ziren guztiz pozik geratu. Publikoaren artean arrakasta handia izan zuen arren, ez zen bilatzen zen helburua lortu, jendeak desfilea kabalkada baten antzera jarraitu zuelako, alde batera eginez. Gaur egun aldiz, hau guztia aldatu egin da; buru handiek txikienen atzetik ibiltzen dira korrika, helduagoak erraldoien dantzak behatu eta txalotzen dituzten bitartean. Garai batean, konpartsa, desagertzear zegoela zirudien, bere XIX. mendeko aurrekoa bezala. Zorionez, gutxi batzuen ahaleginari esker hori ez zen gertatu. Gogo bizi horri esker, konpartsak Donostiako jendearen artean murgiltzea lortu zuen.

Irudien eraikuntza José Ignacio Urietak koordinatu zuen, pertsonaia gisa Arabako, Gipuzkoako, Bizkaiako eta Nafarroako lau bikote aukeratuz. Hala ere, eskultura lanak Vicente Lunari zor dizkiogu, Gipuzkoar gizonezkoaren sortzailea. Aldi berean, Rafael Giráldez-ere ere, gainerako erraldoien sortzailea izateagatik. Zortzi eskultura hauek ezinbesteko osagaiak dira, zeintzuk Itzurun Elkartearen laguntzarekin, Donostiako kaleetan betirako iraungo duten.

Jatorrizko buruhandiak kartoi-harrizkoak ziren, Vicente Lunak eginda. Sinbolikoak ziren, festa, ingurune eta donostiarren historiari dagokionean. Zaldiak, zezenak, lehoiak eta hartzak festetako erakargarri garrantzitsuenak irudikatzen zituzten: zalditokiko lasterketak, zezenketak eta zirkua. Itsas zaldiak gure hiria errotuta dagoen itsas inguruneari egiten diote erreferentzia: arrantza, itsasoz haraindiko merkataritza eta hondartza turismoa. Azkenik, “Ave Fenix”-ak, Donostiak bere historian zehar pairatu dituen 13 suteen ondoren errautsetatik birjaiotzeko duen gaitasuna gogorarazten du, hegazti mitologia hau bezala. Buruhandien talde bitxi bat ziren, baina arazo asko izan zituzten: gehiegizko pisua, jantzi astuna eta haien edertasunagatik, desfilatzeko ezin hobeak, baina ez umeen atzetik ibiltzeko. Beste talde bat eraikitzea erabaki zen eta “Aragonesa de Fiestas” izan zen lan hau burutzeko enpresa arduraduna. Irudi berriak, Donostiako festa ezberdinen pertsonaiak irudikatuko zituzten. Kartoi-harrizkoak eraiki ziren berriro ere eta konponezinak izan arte hondatu zirenean, erreplika berdinak egin ziren beira zuntzarekin. Azken buruhandi hauek dira gaur egun umeen atzetik korri egiten dutenak.